Axır çərşənbə, kəndin yiyəsiz evləri və SONUNCU NOVRUZ

Mübarizim.com Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, yazıçı Əli Əliyevin “Əlli dörd gün erməni mühasirəsində”kitabından yazıları təqdim edir.

Kitabı Mübarizim.com saytına yazıçının oğlu, jurnalist İmdad Əlizadə təqdim edib. Silsilə olaraq kibada əks olunan hadisələri siz dəyərli oxucuların diqqətinə çatdıracağıq.

Əlli dörd gün erməni mühasirəsində – I yazı

Əlli dörd gün erməni mühasirəsində – II yazı

Üçüncü hissə

SONUNCU NOVRUZ

Yayı Murovda keçirdik. Burada Laçının digər kənd­lərindən də onlarca ailə məs­kun­laş­mış­dı. Dağın təmiz havasından udub, soyuq su­yun­dan içdik. Özümüzü ovundurduq, guya heç nə baş ver­məyib. Alaçığımız yola yaxın idi. Yoldan keçən tanış adam­lar dayanır, hal-əhval tuturduq. Rəhmətə gedəni kən­də aparıb torpağa tapşırırdıq. Məskunlaşdığımız yer La­çına yaxın idi. Elə bilirdik Laçın işğaldan azad edilə­cək, biz də ev-eşiyimizə qayıdacağıq.

1992-ci ilin yayında Azərbaycan Ordusu cəbhədə uğur­lu hərbi əməliyyatlar keçirdi, Ağdərənin böyük his­sə­sini, Laçının bir necə kəndini, o cümlədən Oğuldərəni er­məni işğalından azad etdi. Laçının işğaldan azad olu­nan kəndləri bunlardır:

Oğuldərə, Zağaltı, Qorçu, Lolobağırlı, Qarabəyli, Kor­­ca­bulaq, Ərikli, Qurdqaçı, Dambulaq, Kaha, Mun­cuq­lu, Hə­təm­lər, Daşlı, Vəlibəyli, Narıclar, Şəlvə, İman­lar, Hacı­xan­lı, Budaqdərə, Qovuşuq, Piçənis, Ağcayazı, Ha­cı­samlı, Bü­lövlük, Qaraçanlı, Seyidlər, Pircahan, Al­qu­lu, Qoşasu, Ələk­çi, Nağdalı, Şamkənd, Bozdağan, Aşa­ğı Çorman, Yu­xarı Çorman, Fərraş, Norəddin, Ar­duş­lu, Kalafalıq, Boz­gü­ney, Vağazin, Ərdəşəvi, Təzə­kənd, Qozlu, Fingə, Haq­nə­zər, İpək, Ayıbazarı, Bü­lün­düz, Tiğik 1, Tiğik 2, Xır­man­lar, Qarıkaha, Zerti, Al­xas­lı, Seyidlər, Mişni, Hoçaz, Mayis, Sonasar, Soyuqbulaq, Qı­zılca, Mollalar, Sus və Avazlar.

Yayda bir neçə ailə – Kamal Abdulkərimov, Kərəm Ab­dulkərimov, Möylan Rəsulov, Musa Rəsulov, Yusif İs­gəndərov, Cəlal İsgəndərov, Rasim Məcnunov, Cab­bar Cabbarov Oğuldərəyə qayıtmışdılar.

Müxtəlif yerlərdə məskunlaşmış oğuldərəlilər tez-tez kəndə baş çəkirdilər. 1992-ci ilin avqust ayında Murovda olan əhali yavaş-yavaş köçürdü. Həmin dövrdə oğlum İmdadla kəndə getmişdim. Murovdan Oğuldərəyə gedənə qədər bir necə maşın dəyişdik. Kəlbəcərin Tirkeşəvənd kəndində hərbi maşına mindik. “Zil-131” markalı maşının kabinəsində hərbçilər oturmuşdu, kuzova qalxdıq. İmdad yola bələd deyildi, tez-tez Oğuldərəyə nə qədər qaldığını, nə vaxt çatacağımızı soruşurdu, kəndə getdiyinə görə sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Maşında hərbçilər musiqiyə qulaq asırdılar, maqnitofonda aşıqların ifasında “Baş Sarıtel” səsləndirilirdi. İmdad indi də deyir ki, harada “Baş Sarıtel” musiqisini eşidirəm, tüklərim biz-biz olur, çiskinli, dumanlı, narın yağışlı bir gündə hərbi “Zil-131” maşının kuzovunda doğma Oğuldərəyə qayıt­dı­ğı­mız gün gözlərimin önündə canlanır.

Axşama yaxın Qorçu kəndinə çatdıq. Qorçu Oğul­də­rə ilə qonşu kənddir. Maşın Laçın cəbhəsinə gedirdi. Qor­çu­da maşından düşdük. Qaranlıq idi. İmdada dedim ki, burada qohumların birinin evində gecələyək, səhər tezdən Oğuldərəyə gedərik. İmdad etiraz etdi. Oğuldərə ilə Qorçu qonşu kəndlər olsa da, arasında bir xeyli məsafə var. Yağış yağmışdı, gecə və yol palçıq ol­duğundan piyada getmək çə­tin idi. Laçın Rayon Polis Şö­bə­sinin qərargahı Qorçuda yer­ləşir­di. Gecə qərargaha get­dim, Oğuldərəyə getmək üçün maşın istədim, ver­mə­dilər. Gecəni Qorçuda qohum­la­rın evində qalası olduq.

Səhər açılanda gördüyümüz mənzərə bizi dəhşətə gətirdi. Qorçu altı kəndin mərkəzi hesab olunurdu. Vaxtilə natamam orta və tam orta məktəb, kənd soveti, kolxoz idarəsi, xəstəxana ancaq bu kənddə yerləşirdi. Hamının yolu bu kənddən düşürdü. Ona görə də Qorçuya hamı doğma evi kimi baxırdı.

Namlı və Qorçu çaylarının arasında yerləşir bu kənd. Qor­çu çayının kəndlə üzbəüz sahilində meşə zolağı uza­nır. Aşağı tərəfdə də nəhəng ağacları, dadlı meyvələri olan meşəlikdir. Bu meşənin qırmızı palıdı dünyada məş­hurdur. Babamın anası, atamın anası, anamın anası bu kənddəndir.

Babamın qardaşı, Qori Müəllimlər Seminariyasının mə­zunu, görkəmli maarifçi, 1937-ci ilin qanlı sovet rep­res­siyasının günahsız qurbanı olmuş Müseyib İlyasovun tik­dirdiyi, özümün oxuduğum, sonra isə müəllim işlə­diyim Qorçu məktəbinə baş çəkdim. Məktəbin özünü yox, külünü gördüm. Adamların yanmış məktəbə baxıb necə göz yaşı axıtdığının şahidi oldum. Adam yanıb tökülürdü.

Növbəti gün Oğuldərəyə getdik, üç aylıq ayrılığa, doğ­ma ev, torpaq həsrətinə son qoyuldu. İmdadla bir ne­çə gün kənddə qaldıq, evimizdə özümüzə yer hazırladıq, ora­da gecələdik, rahat nəfəs aldıq, ruhumuz dincəldi. Kənd yüzillərlə insan ayağı dəyməyən xarabalığı xatır­la­­dırdı. Yanmış evlər, sahibsiz itlər, biçilməmiş biç­ə­nək­­lər, insan olmayan kənd… Təbiət göz oxşa­yırdı, hər tərəf yaşıllıq idi. Adam doğma yurdundan, evin­dən ay­rılıb soyuq, yağışlı Murovdakı çadıra qayıt­maq istə­mirdi. Amma buna məcbur idik. Ailə müvəqqəti evi­miz, Murovda idi.

***

1992-ci ilin sentyabr ayının sonunadək Murovdağın ətəyində alaçıqda yaşadıq. Murovun ətəyində məskunlaşan insanlar arasında köçmək məsələsində böyük mübahisə yaranmışdı. Bir qrup Oğuldərəyə, digəri isə Azərbaycanın başqa rayonlarına köçməyi təklif edirdi. Hara köçmək məsələsində mübahisələr həftələrlə davam edirdi. Doğma yurdundan didərgin düşən, taleyinə köçkünlük yazılan bu insanlar üçün bir-birindən ayrılmaq çətin idi. Ona görə də eyni yerdə məs­kunlaşmaq üçün hamını qane edəcək variant ax­tarılır, or­taq məxrəcə gəlinməyə çalışılırdı.

Kənd ağsaqqalı Dadaş İbrahimov sanki bizi göz­lə­yən təh­lükəni əvvəlcədən hiss etmişdi. O, Oğuldərəyə qa­­yıt­ma­ğın qəti əleyhinə çıxır, təkidlə Azərbaycanın baş­qa ra­yon­larından birinə köçməyi təklif edirdi: “Oğul­dərəyə qa­yıt­mayın, Aran rayonlarından birinə köçün, do­lanışıqdan, yaş­lı insanların qürbətdə öləcəyindən narahat olmayın. Əgər mən dünyamı dəyişsəm, heç qə­biristanlığa apar­ma­yın, harada məskunlaşsanız, məni ora­da, heyvan ayağı dəy­məyən bir yerdə dəfn edərsiz. Am­ma Oğuldərəyə qayıt­mayın, düşmən kəndin yaxın­lı­ğın­da dayanıb, bizi qıra­caq, xocalılıların yaşadıqları fa­ciə bizim də başımıza gə­ləcək”.  Lakin övladları bu­nunla razılaşmır, deyirdilər ki, bu qədər köçkünün oldu­ğu bir dövrdə başqa rayonlarda ailəni, mal-qaranı sax­la­maq mümkün olmayacaq.

Mən əvvəlcə kəndə qayıtmağı planlaşdırırdım. Lakin sonra­dan bundan çəkindim. Həmin dövrdə Azərbay­ca­nın nəzarətində olan Ağdərəyə, ya da Tərtər və Biləsu­var rayonlarından birinə köçmək fikrindəydim. Heç kim mə­nimlə köçmək istəmirdi. Eyni zamanda birlikdə hansısa rayona köçmək təklifimi də qəbul etmirdilər. Oğuldərəyə köçən bir-birinə arxalanırdı. Bəlkə bir nəfər “getmirəm” desəydi, iş pozular, kəndə köçən olmazdı. Murovda isə havalar getdikcə soyuyurdu. Bir dəfə qar yağdı, çox əziyyət və qorxu çəkdik. Güclü qar insanlara və mal-qoyuna ciddi ziyan vurardı. Amma qar tez kəsdi.

Köçməyə maşın axtarırdıq. Bir neçə dəfə Xanlar rayonuna getdik, maşın tapmayıb əliboş qayıtdıq. Bir gün maşın tapdım, gecə sürücünün evində qaldım. Növbəti gün maşınla məskunlaşdığımız əraziyə gəldim. Gördüm ki, mən gələnə qədər maşın tapıb köçüblər. Oğuldərəyə köçdüklərini daşın arasına qoyduqları kağızdan oxudum. Kağıza “Maşın tapıb kəndə köçdük” yazılmışdı.

Xanlar rayonuna qayıtdım, yenə gecə sürücünün evin­də qaldım. Səhər tezdən Ağdərə yolu ilə gəldim. Zül­fü­qar­lı kəndinin yaxınlığında İstisu adlanan yerdə mal-qoyun apa­ranlara çatdım. Öyrəndim ki, mən maşın tapıb özümü yetirə­nə qədər oğuldərəli Həsən Salahov gəlib, onun ma­şını ilə köçü yığıblar. Gecə İstisuyun yaxınlığındakı dü­zən­likdə qaldıq. Sabahı gün Sarıyo­xu­şu aşaraq Oğuldərəyə çatdıq. Elə bilirdik  dünyada biz­dən xoşbəxt adam yoxdur.

Bizdən sonra Şəki və Qaxda qaçqın kimi məskun­laş­mış bir neçə ailə də kəndə qayıtdı. Ailəsi ilə birlikdə kö­çüb Oğuldərəyə qayıdanlar bunlar idi:

Əliyev Əli

Zülfüqarov Arif

İbrahimov Dadaş

İbrahimov Mötəbər

İbrahimov Təvəkkül

İbrahimov Xasay

İbrahimov Temir

İlyasov Əşrəf

Salahov Tofiq.

Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Azər Məm­mədov, Ali Sovetin deputatı Səlim Səlimov, məsul şəxs Qəzənfər Hüseynov, hərbi komendant Hüseynalı Həsənov Oğuldərəyə gəldilər, ev-eşiyinə qayıdanlara baş çəkdilər, gözaydınlığı verdilər.

Ermənilər Oğuldərəni işğal edəndə onlarca evlə birlikdə kənd məktəbini də yandırmışdılar.

İndi isə kənddə xeyli şagird vardı, uşaqlar təhsildən kənarda qala bilməzdilər. Məktəb təşkil etmək istəyirdim. Oğuldərə məktəbini ermənilər yandırmışdı. Oğuldərəyə gələn rayon rəhbərliyinə fikrimi dedim, böyük razılıqla qarşıladılar. İşə başladım. Gəncəyə gəldim. Təhsil şöbəsindən plan və proqram apardım.

Boş qalan qonşu kəndlərin məktəblərindən parta, stol, stul, yazı lövhəsi, jurnal gətirmək lazım idi. Soraqlaşıb öyrəndik ki, Şəlvə məktəbinin bir hissəsini er­mənilər yandırıb, qalanı durur. Məcid Abdulkəri­mo­vun maşınında mən, oğlum Babək, Kamal Ab­dulkə­ri­mov,  Mötəbər İbrahimov, Sərdar Məcnunov, Rauf Ağa­larov, Ağaşirin İbrahimov Şəlvə kəndinə getdik. Şəlvə yaşıl meşənin ortasında yerləşən böyük kənddi. Biz tərəflərdə bu kənd dadlı meyvələri, xüsusən alması ilə məşhurdu. Yaşıllığa qərq olmuş kənddə bütün evlərin həyətində böyük meyvə bağları vardı. Erməni işğalına məruz qalan başqa kəndlər kimi, Şəlvədəki mənzərə də adamı dəhşətə gətirir, ürəyini göynədirdi. Böyük kənddə bir nəfər də qalmamışdı, yanmış evlər, sahibsiz itlər, mey­vəsi dərilməmiş bağlar erməni təcavüzünün dəh­şətini ortaya qoyurdu.

Parta, yazı lövhəsi, stol-stulu məktəbin həyətinə yı­ğıb maşına yükləmək istəyirdik ki, birdən kəndin başqa yerindən maşın səsi gəldi. Qorxduq ki, ermənilərdir. Qa­çıb gizləndik. Bir neçə nəfərdə silah vardı. Onlar silah­la­rını hazırladılar. Maşın işğal altında olan Laçın tə­rəf­dən yox, çayın yuxarı tərəfindən, xaraba qalmış Ha­cı­xan­lı və Qovuşuq kəndləri tərəfdən gəldi. Bu kəndlər bir-birinə yaxındır. Bir yük maşını idi, kuzovunda adam­lar. Ehtiyatla maşından düşdülər və silahlarını hazır­ladılar.

Demə, başqa rayonlarda məskunlaşmış Şəlvə ca­maatı imiş, doğma kəndi, torpağı ziyarət etməyə, ev­lə­rinə baş çəkməyə gəlmişdilər. Bərk narazılıq etdilər. Şəlvə kənd icra nümayəndəsi Rafiq müəllimlə aramızda söz atışması getdi:

– Niyə dağıdırsız?

– Dağıtmırıq, bizim məktəb yanıb, aparırıq məktəbi təşkil edək.

– Bəs bizimki uşaq deyil? Qaytarın yığın yerinə.

– Axı burda bir uşaq da yoxdu…

– Bir-iki aya hamı qayıdır.

– Qış gəlir. Adamların indi geri qayıtması mümkün deyil. Məktəb bağlananda gətirib yerinə qoyarıq.

Mən təkidlə icazə istəyir, həyətə yığdığımız məktəb əşyalarını maşına yükləmək, aparmaq istəyirdim. Rafiq müəl­lim isə dediyindən dönmürdü. Axırda dilimdən ilti­zam aldı və bir neçə əşyanı istədiyi vaxt geri qaytarmaq şər­ti ilə verdi. Nə qədər çalışdım ki, yazı taxtasının iki­sini də alım, vermədi. Bir neçə sinfə bir yazı taxtası gə­tir­dik. Beləliklə, Oğuldərə məktəbi düşmən gülləsi altın­da fəaliyyət göstərməyə başladı. Kəndə qayıtmayan müəl­limləri də əvəz edirdik.

***

Laçın qaçqın düşənədək Oğuldərə məktəbinin böyük müəl­lim kollektivi var idi – Qasımov Rüstəm,  Məcnu­nov Möh­sün, Bəşirov Abbasəli, İbrahimov Xasay, Mir­zə­yev Ək­bər, Salahov Müzəffər, Salahov Tofiq, Məc­nun­ov Ca­mal, Məcnunov Cəfər, Ağakişiyev Ağakişi, Məc­nunov Ba­rat, Ağayev Baxşeyiş, Məmmədov Mü­zəf­fər, Məm­mə­dov Məzahir, İbrahimov Məhəmməd, Pa­şayeva Səfa, Ağa­la­rov Yavər, İbrahimova Teyfə, Şiri­nova Xədicə, Məc­nu­nov Vəli, bir də mən.

Məktəbi babamın qardaşı Müseyib İlyasov yaradıb. La­çın rayonunda və Oğuldərə kəndində ziyalı nəslin yetiş­məsində çox böyük zəhməti olub o kişinin…

İkinci dünya müharibəsinə gedən Oğuldərə müəllim­lə­rinin əksəriyyəti geri qayıtmamış, döyüşlərdə həlak olmuşdu. Onlardan Əmrahov Allahverdi, İbrahimov Nemət, Məmmədov Teyyub, Həsənov Aslan, Məcnunov Baratın adını çəkmək olar. Əsrin ortasında bu qədər təhsilli insanın həlak olması bir kənd üçün böyük itki idi. Amma bu böyük itkiyə baxmayaraq, oğuldərəlilər təhsildən uzaqlaşmadılar, kənddə yeni müəllim nəsli formalaşdı. Həmin müharibəyə Oğuldərədən 50 nəfərə yaxın adam gedib, əksəriyyəti qayıtmayıb…

***

Kənddə qalan sahibsiz itlərə yazığımız gəlirdi. İtlə­rin çoxunu ermənilər güllələmişdi. Qalanlarını isə biz, kənd­dəkilər saxlayırdıq. Süleymanın itini Arif saxla­yır­dı. Bir gün Arifin evinin qarşısında dayanmışdıq. Onda gö­rdük Süleyman kəndin ortası ilə gəlir. İt də gördü. Sahi­binin qabağına qaçdı, qabaq ayaqlarını sinəsinə qo­yub Süleymanı yaladı, zingildədi, zingildədi, zingildədi. İtin sahibindən ayrıldığı bir neçə ay idi. Bu mənzərəyə baxanlardan heç kim göz yaşını saxlaya bilmədi.

Oğuldərə sakini Əşrəf İlyasovun iti onu görəndən bir gün sonra ölmüşdü. Əşrəf deyirdi, it məni görəndə o qə­dər sevinirdi ki, ürəyi partladı.

Oğuldərədə sakit həyat yaşayırdıq. Qonşu Qorçu kən­din­də Şuşa və Laçının polis şöbələri, Ərikli kəndində isə La­çın Rayon İcra Hakimiyyəti yerləşirdi. Kənddə yaşayan kişi­lərin hamısı 811 saylı hərbi hissədə qeydiyyatda idi.

Oğuldərədə yaşadığımız dövrdə döyüşən əsgərlərə əli­miz­dən gələn qayğını göstərməyə çalışırdıq. Elə gün ol­murdu ki, onların vəziyyətindən xəbər tutmayaq. Doq­quz yaşlı oğlum Babək hər gün onların yanına gedir, əs­gər­lər nəyə ehtiyacları olduğunu ona deyir, biz də verirdik, heç nə əsirgəmirdik. Ayrılıqda bacarma­yan­da isə qon­şu­lar­la birlikdə həll edirdik. Bəzən 50-60 əs­gə­rə qulluq et­mə­li olurduq. Sayları çox olanda əsgərləri ev­lərə bölürdük.

***

1993-cü ilin fevralında radio məlumat verdi ki, Kəlbəcər–Ağdərə yolunu ermənilər bağlayıb. Bu yol əvvəlki illərdə də ermənilərin nəzarətində olmuşdu. 1992-ci ilin yayında Azərbaycan Ordusu hücum etmiş, yolu və onun ətrafında olan kəndləri ermənilərdən azad etmişdi. Bunu Kəlbəcərdə bayram kimi qeyd etmişdilər.

Əmioğlu Ramiz Ağayev Oğuldərə kənd icra nümayəndəsinin müavini təyin olunmuşdu və Kəlbəcər–Ağdərə yolundan keçməklə Oğuldərəyə gəlmişdi. Gecə güclü qar yağmışdı, insanı qılınc kimi kəsən şaxtadan çölə çıxmaq olmurdu.

Gəldiyi gecəni qohumlarının evində qalan Ramizlə səhər gö­rüşdük. Bir neçə saatdan sonra Ramiz getmək qərarına gəl­di. Mənimlə sağollaşıb dedi ki, Əli müəllim, salamat qal, Ərik­li kəndinə, dayımgilə gedirəm. “Olmaz, bəri adla, uşaq­lar səni atla aparıb yola salar”, – dedim.

Bizim aramızda dərə vardı. O, kəndin ortasından, İbra­him dayımın evinin yanından çağırırdı. Mən isə evimizin hə­yə­tində durmuşdum. Ramiz cavab verdi ki, at minməli gün de­yil, soyuqdur.

Razılaşmadım:

– Gəl səninlə bir sabahın xeyir edək, sonra gedərsən.

Ramiz gəldi. Süfrə arxasında olanda Ramizə dedim ki, bir də, ya qismət, görüşək, görüşməyək. Bizim həyatımız hər an təhlükədədir. Bir yolumuz vardı – Kəlbəcər–Ağdərə yolu, onu da bağladılar. Ermənilər bizi Xocalıdakı kimi qıra bilər. Onda bizi yada salarsan.

Dediklərim doğru çıxdı. O gün süfrə arxasında bizimlə birgə əyləşən Mötəbər və Ağaşirin itkin düşdülər, hələ də onların taleyindən bir məlumat yoxdur. Biz əmioğlular bir daha bir yerə yığıla bilmədik.

Axır çərşənbə və Novruz bayramında uşaqlar kəndin yiyəsiz evlərini bir-bir gəzir, qapılarda tonqal qalayır, qırmızı bağlayırdılar. Elin dağa gəlməsinə darıxırdıq. 1993-cü ilin Novruz bayramı bizim doğma ev-eşiyimizdə keçirdiyimiz sonuncu bayram oldu. Aradan bir həftə keçməmiş təzədən qaçqın düşdük.

Şərh yaz